Monika Szwaja

pisarka i dziennikarka telewizyjna, od 2003 r. autorka książek

fot. Janina Nasierowska, 2006 r.

DATA i MIEJSCE URODZENIA: 12.12.1949 r., Krobielewko, gmina Skwierzyna, powiat międzyrzecki, woj. lubuskie
DATA i MIEJSCE ŚMIERCI: 22.11.2015 r., Szczecin

MATKA: Helena. Po II wojnie światowej przyjechała na Ziemie Odzyskane wraz ze swoją matką, mężem i dziećmi i zamieszkała w leśniczówce w Krobielewku nad Wartą. Ukończyła seminarium nauczycielskie w Zgierzu, ale w latach 40. nie pracowała. Opiekowała się domem i dziećmi do 1955 roku. Cała rodzina przeprowadziła się do Szczecina na początku lat 50. Po śmierci męża znalazła pracę jako pracownik biurowy.

OJCIEC: Teofil, nadleśniczy w Krobielewku, na początku lat 50. pracownik Dyrekcji Lasów Państwowych w Szczecinie, meloman, na dobranoc grał dzieciom na skrzypcach m.in. utwory Franza Schuberta, zmarł w 1955 r.
RODZEŃSTWO: 1 siostra – Małgorzata, 1 brat – Andrzej

DZIECI: 1 syn – Wawrzyniec Szwaja

MIEJSCA ZAMIESZKANIA:

Krobielewko (gmina Skwierzyna, powiat międzyrzecki, woj. lubuskie) oraz Szczecin, Zachełmie (gmina Podgórzyn, powiat karkonoski, woj. dolnośląskie) i Szczecin-Podjuchy.

NAUKA i PRACA:

Monika Szwaja dzieciństwo spędziła w leśniczówce, w której jej ojciec pracował jako nadleśniczy. Starsze rodzeństwo chętnie opiekowało się młodszą siostrą (od siostry była młodsza o 11, od brata o 9). W domu rodzinnym zrodziła się jej pasja do literatury i muzyki (ojciec dobrze grał na skrzypcach).

Na początku lat 50. cała rodzina przeprowadziła się do Szczecina. Monika ukończyła V LO w Szczecinie, które początkowo było szkołą Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. W tym okresie odkryła pasję do pisania, fascynowało ją tworzenie pierwszych kilku zdań w taki sposób, by przykuć uwagę czytelnika, a jej wypracowania były chwalone przez nauczycielkę języka polskiego. Wspólnie z innymi uczniami redagowała szkolny miesięcznik „Kaktus”. Oprócz sekcji morskiej pismo zawierało dział kulturalny, w którym ukazywały się pisane przez młodzież recenzje, relacje z wydarzeń w szkole i mieście oraz wywiady z ciekawymi ludźmi. Recenzje Moniki Szwai publikowano wtedy również w ogólnopolskim czasopiśmie „Filipinka”, w dziale „Koło Miłośników Teatru”. W klasie maturalnej, razem z koleżankami i kolegami, założyła pierwszy w Szczecinie licealny kabaret literacki, dla którego pisała teksty.

Monika Szwaja, fot. archiwum rodzinne

Po maturze zdawała na prawo w Warszawie, jednak z powodu braku punktów nie została przyjęta. Rok później próbowała sił na tym samym kierunku w Poznaniu, lecz również bezskutecznie. W następnym roku akademickim rozpoczęła zaoczne studia w zakresie filologii polskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Tytuł magistra otrzymała 2 czerwca 1976 roku. 

W 1967 roku rozpoczęła pracę w Szczecińskiej Telewizji, najpierw w laboratorium, następnie w montażowni i na końcu w redakcji. Jednocześnie pisała recenzje i felietony do szczecińskich periodyków kulturalnych. W grudniu 1981 roku, po ogłoszeniu stanu wojennego przez gen. Jaruzelskiego, programy informacyjne zostały zmilitaryzowane, a dziennikarze poddani ostrej weryfikacji. Wielu z nich, którzy nie chcieli współpracować z komunistyczną władzą lub zostali negatywnie zweryfikowani, z dnia na dzień straciło pracę i musiało szukać zatrudnienia w zupełnie innych branżach. Monika Szwaja również została zwolniona z telewizji. Po kilkumiesięcznym bezskutecznym poszukiwaniu w Szczecinie pracy umysłowej, wyjechała i rozpoczęła pracę jako nauczycielka w szkole podstawowej w Podgórzynie w Karkonoszach. Zamieszkała około 4 km od szkoły, w górskiej wsi Zachełmie.

Widok ze ścieżki prowadzącej na Kamienny Stół w Karpaczu. Około 18 km od tego miejsca znajduje się Zachełmie, fot. 25.04.2026, SNW

Po dwóch latach wróciła do Szczecina i urodziła syna. Zamieszkała z mamą i siostrą w domku na osiedlu leśników w Podjuchach. O synie mówiła, że jest jej „największym życiowym osiągnięciem i jest z niego bardziej dumna niż z najlepszych swoich filmów i programów”. Po trwającym 3 lata urlopie macierzyńskim pracowała jeszcze kilka lat najpierw w szkole podstawowej niedaleko domu, na skraju Puszczy Bukowej, a później w Szkole Podstawowej im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego przy ulicy Floriana Szarego 12. W obu placówkach dostrzegła zdolnych uczniów, z którymi stworzyła szkolny teatr. O swoim nauczaniu mówiła: „było mi obojętne, czy moi uczniowie robią błędy ortograficzne, ale strasznie chciałam, żeby nauczyli się lubić poezję, mówić ładnym językiem, żeby zrozumieli, że pisarze pisząc cokolwiek nie mieli na celu dokopania biednym uczniom”.

W 1989 roku, po upadku władz PRL, byłych dziennikarzy zaproszono do zrobienia kampanii wyborczej do sejmu i senatu. Monika Szwaja po ośmiu latach poza telewizją myślała, że tak naprawdę jej powołaniem jest szkolnictwo, ale praca w Telewizji Polskiej w Szczecinie z czasem pochłonęła ją w całości. W czasie nieobecności autorki w telewizji zmieniła się technologia: zrezygnowano z taśmy filmowej na rzecz nośników magnetycznych (wideo / kamera elektroniczna). Po 1989 roku zmieniła się również część dawnych działaczy opozycyjnych, która porzuciła dawne ideały na rzecz walki o profity i stanowiska. Monika Szwaja, mimo że posiadała idealną kartę przetargową (osiem lat poza zawodem), całkowicie odcięła się od walki o władzę i pieniądze. Zamiast tego z pełną świadomością wybrała zajęcia, które były, jak sama mówiła: „pracochłonne, upierdliwe i mało płatne” – kręcenie reportaży oraz prowadzenie dyskusji studyjnych.

Monika Szwaja, fot. archiwum rodzinne

Monika Szwaja, fot. archiwum rodzinne, 2008 r.

DOROBEK:

Monika Szwaja nieraz mówiła – „największym moim osiągnięciem zawodowym jest pokaźna kolekcja kapitalnych ludzi, których spotkałam na swej drodze, nie ma nic lepszego na świecie niż przyjaciele”. Jej zainteresowania były wszechstronne: od literatury, lotnictwa i jeździectwa, przez morze, szanty, muzykę poważną oraz operę, po kulturę irlandzką, ogrodnictwo, góry, ratownictwo i kynologię. Należała do Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (SDP) oraz do dziennikarskiej „Solidarności”.   

Swój pierwszy 23-minutowy film nakręciła wraz z asystentem operatora Tomaszem Kosiorem. Nosił tytuł  „Lepiej niż ptaki” i opowiadał o pilocie, który był w narodowej kadrze akrobacji samolotowej. Film został zmontowany przez Bogdana Kondratta i wyemitowany bez poprawek przez Studio 8. Po tym sukcesie zrobiła dla telewizji jeszcze wiele reportaży i filmów o pilotach, a później o ułanach Rzeczypospolitej, ostatniej w historii szarży kawaleryjskiej pod Borujskiem. Jednocześnie powstały filmy o ekologach i największej fabryce bieli tytanowej na świecie mieszczącej się w Policach, tuż obok Szczecina. Filmy o ekologach przyniosły jej również szacunek wśród dolnośląskich ekologów. W czasie gdy po stanie wojennym mieszkała w Zachełmiu, z ekologiem Jackiem Jakubcem i dziennikarzem Wojtkiem Jankowskim zredagowała kilka numerów podziemnego pisma kolportowanego w Jeleniej Górze.

Po 1989 roku zrobiła kilkaset produkcji telewizyjnych, które obecnie znajdują się w archiwum TVP, w tym liczne produkcje na żywo. Stworzyła program telewizyjny, w którym wraz z aktorką Krystyną Demską prowadziły rozmowy na temat odchudzania i siły woli. Walczyła o prawo osób otyłych do godnego życia, poruszając tematy zdrowia, urody i mody. Planem zdjęciowym zawsze była kawiarnia „Duet” z deserami na stoliku. Monika Szwaja stworzyła również i przez około dwa lata prowadziła z Mirosławem Rutkowskim (wówczas młodym filozofem, dziś profesorem US) program „Kontrowersje”. Program był realizowany z udziałem licealistów i cieszył się uznaniem w szczecińskich kręgach inteligenckich. Później współtworzyła m.in. z montażystą i realizatorem Rafałem Sorym zgrany zespół wozu transmisyjnego. Wspólnie pracowali przy skomplikowanych technicznie widowiskach na żywo, m.in. przy transmisjach Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy i koncertach oratoryjnych w katedrze św. Jakuba i Filharmonii.

Monika Szwaja razem z zespołem wozu transmisyjnego TVP, fot. archiwum rodzinne, 2001 r.

 książki Moniki Szwai

KSIĄŻKI:

Po pięćdziesiątce przeszła poważną operację, po której przez pół roku była na zwolnieniu. Wtedy powstała jej pierwsza książka, którą wysłała na konkurs „Polska Bridget Jones” wydawnictwa Zysk i Spółka i zajęła 3. miejsce (później wydana jako „Zapiski stanu poważnego”). Druga książka autorki, „Jestem nudziarą”, została wydana przez wydawnictwo Prószyński i Spółka, stając się hitem sprzedażowym, cały nakład został sprzedany w trzy tygodnie. Był to jej oficjalny debiut literacki. Nie dane było jej jednak cieszyć się tym sukcesem – zmarła jej ukochana siostra Małgorzata. Monika Szwaja napisała łącznie 15 książek i założyła własne wydawnictwo SOL. Jej twórczość jest pogodna, fabuły książek kończą się happy endem. 

Poniżej pełna lista książek, w kolejności ukazywania się w sprzedaży:

1. Jestem nudziarą (2003)

2. Romans na receptę (2004)

3. Zapiski stanu poważnego (2004)

4. Stateczna i postrzelona (2005)

5. Artystka wędrowna (2005)

6. Dom na klifie (2006)

7. Powtórka z morderstwa (2006)

8. Klub mało używanych dziewic (2007)

9. Dziewice, do boju! (2008)

10. Zatoka trujących jabłuszek (2008)

11. Gosposia prawie do wszystkiego (2009)

12. Zupa z ryby fugu (2010)

13. Nie dla mięczaków (2011)

14. Matka wszystkich lalek (2011)

15. Anioł w kapeluszu (2013)

pośmiertnie:

Słońce świeci wszystkim (2016) - zbiór opowiadań

Dupersznyty (2017) - wspomnienia

WYRÓŻNIENIA I DOWODY UZNANIA:

– Tytuł Publicystki Roku (1995 r.)

– Tytuł Honorowego Ambasadora Szczecina (2004 r.)

– Benefis z okazji 35-lecia pracy zawodowej (zorganizowany przez przyjaciół), podczas którego wystąpili m.in. Ryczące Dwudziestki i Stonehenge, a kapitan Andrzej Mendygrał (poeta i autor wielu znanych szant) napisał na jej cześć 17-zwrotkową pieśń biograficzną. 

Monika Szwaja w karykaturze Arkadiusza Gacparskiego

OSTATNIE MIEJSCE SPOCZYNKU: Cmentarz Centralny w Szczecinie, kwatera 25B, rząd 5, grób 1

UPAMIĘTNIENIA:

– od 2016 roku w CKE Stara Rzeźnia pt. „Szwajowa Niedziela”, odbywa się raz do roku impreza, podczas której jest wspominana. Zapowiedzi pojawiają się na: https://www.facebook.com/MonikaSzwaja/

– w 2018 roku w Szczecińskim Budżecie Obywatelskim zwyciężył projekt „Szwajowy Ogród Literacki” w Parku Wolności w szczecińskich Podjuchach. Miejsce upamiętnienia Moniki Szwai to drewniana altana, pod którą stoi rzeźba w postaci stołu zainspirowanego biurkiem zmarłej pisarki i umieszczoną na nim damską torebką. Uroczyste otwarcie odbyło się 2 czerwca 2019 roku.

„Szwajowy Ogród Literacki” w Parku Wolności w szczecińskich Podjuchach, fot. archiwum rodzinne, 2019 r.

„Szwajowy Ogród Literacki” w Parku Wolności w szczecińskich Podjuchach, fot. archiwum rodzinne, 2019 r.

Więcej o Monice Szwai w autobiograficznym tekście "Monika o Monice" z 2004 roku, który jest dostępny (dane z 2026) na stronie: monika-o-monice

Za pomoc w opracowaniu biogramu Stowarzyszenie Nasze Wycieczki serdecznie dziękuje panu Wawrzyńcowi Szwai.