Zygmunt Duczyński – założyciel Teatru Kana, autor scenariuszy i reżyser wszystkich przedstawień tej grupy zrealizowanych od 1979 do 2006 roku, twórca Ośrodka Teatralnego Kana w Szczecinie, fot. Archiwum Teatru Kana

Zygmunt Duczyński, fot. Archiwum Teatru Kana

Zygmunt Duczyński, fot. Archiwum Teatru Kana

Zygmunt Duczyński, fot. Archiwum Teatru Kana

DATA i MIEJSCE URODZENIA: 2 czerwca 1951, Głuszyca

DATA i MIEJSCE ŚMIERCI: 15 marca 2006, Szczecin

MIEJSCA ZAMIESZKANIA:

Głuszyca (woj. dolnośląskie, powiat wałbrzyski), Świerki (woj. dolnośląskie, powiat kłodzki), Szczecin (ul. Stanisława Kostki, ul. Wszystkich Świętych, ul. Łucznicza, ul. Świętego Wojciecha)

DZIECIŃSTWO i NAUKA:

Urodził się w Głuszycy, ale pierwsze lata życia spędził w Świerkach, małej wsi na Dolnym Śląsku. Gdy miał 8 lat, zamieszkał z mamą i bratem w Szczecinie, który stał się dla niego najważniejszym miejscem i punktem odniesienia. Tutaj narodziła się jego pasja teatralna.

Pamiętam, że jeszcze w dzieciństwie, jak wracałem na wakacje do rodzinnych Świerków (...) i spotykałem dawnych kumpli, to widziałem w ich oczach pytanie: Jak tam jest? W tym mieście? I wiedziałem, że jak zacznę im opowiadać jak tam jest... I tak by nie zrozumieli, tym bardziej, że ja sam nie bardzo rozumiałem. Trzeba to było jakoś wykreować, ubarwić. (Zygmunt Duczyński w: "Głosy czasu. Teatr Kana. 25 lat")

Studiował polonistykę w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Szczecinie. Ukończył Studium Teatralne Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego w Warszawie (dające absolwentom uprawnienia wyższe zawodowe m.in. w dziedzinie reżyserii).

AKTYWNOŚĆ ARTYSTYCZNA:

Swoją pracę w obszarze teatru rozpoczynał najpierw jako recytator i aktor szczecińskiej grupy „Zielone Tarcze”, później jako instruktor teatralny, a wreszcie jako założyciel i lider Teatru Kana.

Zygmunt Duczyński, fot. Archiwum Teatru Kana

Historia Teatru Kana

Projekt, który stał się dziełem życia Zygmunta Duczyńskiego, rozpoczął się w 1979 roku od powołania do życia niezależnej grupy i zrealizowania przedstawienia pt. Spektakl na podstawie twórczości Ewy Lipskiej, wyróżnionego za wyrazistość formy artystycznej na Festiwalu Teatrów Debiutujących START – ważnym wówczas przeglądzie kultury studenckiej.

Kolejne spektakle mocno wpisywały się w nurt opozycyjnego i alternatywnego ruchu teatralnego: Abaddon (1981), Księga o życiu, śmierci i twórczości Osipa Mandelsztama (1982), Czarne Światła (1985) oraz Bezsenność (1987). Te oryginalne, zaangażowane i osadzone w literaturze dzieła ostro komentowały rzeczywistość. W wymiarze indywidualnym budowały coraz większą świadomość twórczą Zygmunta Duczyńskiego, stanowiąc kolejne etapy kształtowania jego autorskiego języka.

W materiałach opisujących ideowe założenia Teatru Kana znalazła się następująca charakterystyka: „Niejednoznaczność i wielowymiarowość rzeczywistości, w której współistnieje cierpienie i śmiech, ironia i metafizyka, napięcie religijne i bluźnierstwo – w tych kierunkach odbywają się artystyczne i literackie poszukiwania. Droga twórcza rozpoczyna się od konkretnego człowieka – od aktora, który swoją osobowość, doświadczenie, swoje emocje zderza z emocjami odnalezionymi w literaturze” [Archiwum Teatru Kana – Noc, 1995].

Zygmunt Duczyński, Edynburg, fot. Archiwum Teatru Kana

Zygmunt Duczyński, Edynburg, fot. Archiwum Teatru Kana

Plakat festiwalu w Edynburgu, 1993

Plakat festiwalu w Edynburgu, 1994

Spektakl Moskwa – Pietuszki, fot. Archiwum Teatru Kana

Spektakl Moskwa – Pietuszki, fot. Archiwum Teatru Kana

Moskwa Jerofiejewa i światowy sukces

Kluczowym momentem w historii Teatru Kana stało się odkrycie twórczości rosyjskiego pisarza Wieniedikta Jerofiejewa. Choć dotychczasowy zespół się rozpadł, Zygmunt Duczyński nawiązał współpracę z charyzmatycznym aktorem Jackiem Zawadzkim. Efektem tego był spektakl Moskwa – Pietuszki, wystawiony w maju 1989 roku, który otworzył drzwi zagranicznych scen przed kolejną realizacją reżysera.

Spektakl Noc (1993), będący adaptacją niewykorzystanych wcześniej wątków i fragmentów twórczości Jerofiejewa, zdobył nagrody First Fringe i Critics Award w Edynburgu (tę ostatnią, obejmującą wszystkie nurty festiwalu, równorzędnie z Abbey Theatre z Dublina i Berliner Ensemble) oraz zyskał ogromną liczbę przychylnych, wnikliwych recenzji i prestiżowych zaproszeń (m.in. „The Times”, „Los Angeles Times”, „Los Angeles Weekly”, „The Herald”, „The Scotsman”, „Backstage” – wyróżnienie Critics Picks dla najlepszego przedstawienia tygodnia w Los Angeles, luty 1997; ponowne honorowe zaproszenie do Edynburga w 1995 roku, otwarcie British Festival of Visual Theatre w Londynie). Przyczynił się również do zmiany statusu grupy, a zarazem do poszerzenia pola jej aktywności.

Zygmunt Duczyński i Richard Demarco, fot. Archiwum Teatru Kana

Fragmenty recenzji [z Archiwum Teatru Kana]:

„Przedstawienie wyreżyserowane przez Zygmunta Duczyńskiego jest niezwykłym mikrokosmosem wirtuozerskich umiejętności polskiego teatru.” — John Linklater, „The Herald”, 30 czerwca 1993

„Moskwa – Pietuszki jest czymś więcej niż tylko monodramem. To uderzające dramatyczne wydarzenie, w którym poemat Jerofiejewa jest przetworzony w całej swej złożoności (…). Uważam, że występy Teatru Kana i jego niezapomniane przedstawienie to prawdziwe błogosławieństwo dla Edynburskiego Festiwalu i Fundacji Sztuki Demarco.” — Richard Demarco, 1993

„Teatralny styl Kany jest wysoce indywidualny i ekscytujący, to karnawałowa materializacja widm rozpalonej wyobraźni Jerofiejewa. Tempo jest szalone, ochrypłe i sprośne, co jakiś czas przerywane wesołymi wtrętami, które rozśmieszają publiczność do łez. (…) Jakość aktorstwa i kreacja wysoce indywidualnego świata, dzięki reżyserii Zygmunta Duczyńskiego, wyróżnia Kanę jako jedną z najlepszych grup teatralnych Środkowej Europy w finałowym tygodniu festiwalu.” — John Linklater, „The Herald”, 1 września 1994

„Przedstawienie przechodzi od monologu w doskonałe granie zespołowe, utrzymane w dobrym tempie, efektowne i niezmiernie zabawne (zwłaszcza w tej angielskiej wersji). Tematem sztuki jest podróż, ale podróż donikąd, której nadany zostaje bluźnierczy wydźwięk. (…) To sensacyjne wydarzenie, które pierwszego wieczora rzuciło widownię na kolana.” — John Orr, „The Scotsman”, 1 września 1994

„Brytyjski Festiwal Sztuk Wizualnych BAC rozpoczęła Noc – adaptacja motywów twórczości Wieniedikta Jerofiejewa dokonana przez Teatr Kana z Polski. (…) Śpiewają oni pośród bluźnierczo-eucharystycznych toastów do pijanego demona, piją wódkę i alkoholowe koktajle, jakby miało nie być jutra – czy rozpoczął się już Dzień Sądu? Brueglowscy wieśniacy zmieniają się we włóczęgów Becketta, usidlonych przez Mefistofelesa. (…) Teatr Kana to artyści o świetnym wyczuciu czasu i wielkiej fizycznej energii. (…) Przebyłabym długą drogę, by ujrzeć to kozaków wirowanie, aby jeszcze raz uczestniczyć w celebracji życia przy dźwiękach akordeonu, dzwonków i tupocie kozaków.” — Kate Bassett, „The Times”, 6 października 1995

„Noc to kolejne arcydzieło Teatru Kana doskonale wyrażające świat, na którym Jerofiejew był zdecydowany się skupić. Z pewnością jest to świat, który zainteresuje każdego artystę konfrontującego skrajności ludzkiego doświadczenia. Przedstawienie posiadało doskonałą równowagę humoru i bólu. Język angielski wypowiedziany przez polskie głosy brzmiał rewelacyjnie. Jeszcze raz jestem wdzięczny Teatrowi Kana za zaszczycenie festiwalowego programu Fundacji Demarco w St. Mary's School.” — Richard Demarco, dyrektor Fundacji Demarco w St. Mary's School

„Jeżeli jakakolwiek produkcja udowadnia, że mniej znaczy więcej, to jest nią wstrząsający, jednoosobowy spektakl Moskwa – Pietuszki grany przez Teatr Kana z Polski (…). Za pomocą minimalnej liczby rekwizytów i gry światła inscenizator Zygmunt Duczyński nadaje poematowi Wieniedikta Jerofiejewa doprawdy magiczne istnienie.” — Jana J. Monji, „Los Angeles Times”, 9 stycznia 1997

„W Nocy czuje się tak silny żar życia, że człowiek odczuwa z przejęciem każdy pojedynczy moment. Noc wciąga przez rozbrajającą siłę ich fizycznej obecności, czystą moc ekspresji i wizję teatralną reżysera. Nie będziecie w stanie zrozumieć wszystkiego do końca. Są tam aluzje polityczne, gwałtowne wybuchy namiętności i tajemnicze znaki. (…) Ale to nieważne, ponieważ wystarczy widzieć tych mężczyzn tańczących ramię w ramię jak mistyczne gracje, żeby doświadczyć ich niepokoju, strachu i nadziei. Uduchowiona, świętokradcza, bluźniercza, opętana i bezsprzecznie śmieszna Noc jest krótką, lecz bardzo mocną sztuką, której nie masz szans zapomnieć.” — Sally Johnson, „Backstage”, 10 stycznia 1997

„Widziałem raz Moskwę – Pietuszki i dwa razy Noc. Uważam to za wspaniały teatr. Muszę powiedzieć, że opanowanie fizyczne i głosowe aktorów oraz reżyseria jest na najwyższym poziomie. (…) Na ten teatr można patrzeć z pełnym podziwem i zachwytem. Uważam, że jest to wspaniała robota i wspaniałe osiągnięcie. Noc można oglądać jak doskonały balet.” — Jan Kott w rozmowie z Małgorzatą Frymus, Polskie Radio Szczecin, styczeń 1997 

Spektakl Noc, fot. Archiwum Teatru Kana

Spektakl Noc, fot. Archiwum Teatru Kana

Spektakl Noc, fot. Archiwum Teatru Kana

Spektakl Noc, fot. Archiwum Teatru Kana

Ośrodek Teatralny Kana

W 1994 roku Zygmunt Duczyński i zespół otrzymali Nagrodę Artystyczną Prezydenta Miasta Szczecina, a teatrowi przyznano lokal przy placu  św. Piotra i św. Pawła. Fakt ten był z jednej strony zwieńczeniem wieloletniej pracy artystycznej Duczyńskiego, z drugiej zaś efektem konsekwentnie prowadzonej, oddolnej działalności kulturotwórczej, realizowanej dotychczas głównie w salach szczecińskich klubów studenckich (projekt „Ośrodek Misteria”, cykle „Autsajderzy”, „Dzieci Villona”, „Transformatorownia”). Dzięki posiadaniu własnego miejsca aktywność ta mogła zostać znacznie wzmocniona.

Od 1994 roku w autorskim Ośrodku Teatralnym Duczyński tworzył następne spektakle: Szlifierze Nocnych Diamentów (1997), Ja, Henryk Bilke (2000), J.P. odkrywa Amerykę (2000), Rajski Ptak (2000), Miłość Fedry (2002), Widmokrąg I, II (2003, 2004), a jednocześnie prowadził coraz szerzej rozwijaną działalność programową. Powstawały kolejne projekty: „Teatry Świata”, „Spotkania Młodego Teatru Okno” (później: OKNO. Międzynarodowe Spotkania Teatralne), Międzynarodowy Festiwal Artystów Ulicy (później: Spoiwa Kultury), „Ćpanie Sztuki” (art-terapia), „Ruchomy Obraz”, „Obraz Utrwalony”, warsztaty teatru poszukującego, a także kooperacje: „Życie w Alternatywie”, „Jazz w Kanie”, „Musica Genera”, „Japan Now”.

Arkadiusz Buszko w spektaklu Rajski Ptak, fot. Wojciech Jabłoński

Sławoj Golański w spektaklu J.P. odkrywa Amerykę, fot. Archiwum Teatru Kana

Bibianna Chimiak i Tomasz Grygier w spektaklu Miłość Fedry, fot. Archiwum Teatru Kana

Zygmunt Duczyński podczas pracy nad spektaklem Widmokrąg, fot. Archiwum Teatru Kana

Zygmunt Duczyński podczas pracy nad spektaklem Widmokrąg, fot. Archiwum Teatru Kana

Ambicją Zygmunta Duczyńskiego było coś, co sam nazywał „przywoływaniem obecności” – nadrobienie wieloletniego braku kultury alternatywnej w życiu artystycznym Szczecina, dzielenie się z młodymi ludźmi własnymi odkryciami i inspiracjami, a także stymulowanie siebie i innych do ciągłego rozwoju i nadążania za tym, co aktualne. Dzięki jego pomysłom i zrealizowanym działaniom kilka pokoleń młodych szczecinian wychowywało się na najważniejszych zjawiskach nie tylko polskiego, ale również światowego teatru eksperymentalnego – w ciągu następnych lat na deskach Teatru Kana pojawiali się twórcy z kilkudziesięciu krajów świata. Od wolontariatu przy projektach Kany zaczynały też swoją karierę osoby, które stały się później zawodowymi aktorami, reżyserami, animatorami kultury oraz twórcami autorskich grup i ośrodków.

Zygmunt Duczyński reformował także kulturę oficjalną – w 1995 roku został zaproszony do Komisji Artystycznej Przeglądu Teatrów Małych Form i zaproponował jego nową formułę, która zapoczątkowała przemianę tego festiwalu w jedno z najbardziej rozpoznawalnych międzynarodowych wydarzeń teatralnych w Polsce (był również autorem jego zmienionej nazwy: KONTRAPUNKT). Przez wiele lat pozostawał kluczowym partnerem dla środowisk artystycznych i kulturalnych Szczecina.

W 2005 roku, z okazji 25-lecia Teatru Kana, wydana została książka Głosy czasu, zawierająca m.in. zapisy rozmów z Zygmuntem Duczyńskim, które odbywały się w ciągu 2004 roku i są osobistym, odautorskim podsumowaniem jego drogi twórczej.

Zygmunt Duczyński mówił: „Ważne jest dla mnie, że od ponad czterdziestu lat żyję w tym mieście, w Szczecinie, i że to miasto jest dla mnie podstawowym odniesieniem – w robieniu własnego teatru i w robieniu tego, co własny teatr przekracza. Człowiek zawsze żyje w jakimś określonym miejscu, tym miejscem oddycha. I zawsze czuje się on wobec tego miejsca jakoś zobowiązany”.

Akcja uliczna Ucho cenzora, fot. Archiwum Teatru Kana

 

Festiwal Spoiwa Kultury 2004 – spektakl Teatru Derevo. Z tyłu w centralnej części zdjęcia: Zygmunt Duczyński. Fot. Archiwum Teatru Kana

OSTATNIE MIEJSCE SPOCZYNKU: Zmarł nagle 15 marca 2006 roku – był wtedy w trakcie zaawansowanych prób do spektaklu Geist. Przedstawienie zostało dokończone przez zespół we współpracy z Arkadiuszem Buszko (2007). Obecnie (2026) grupa kontynuuje poszukiwania twórcze we współpracy z zapraszanymi reżyserami i twórcami. Zygmunt Duczyński został pochowany 21.03.2006 r. na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie, Kwatera Zasłużonych, nr kw.: 44, rząd 2, grób 19.

Cmentarz Centralny w Szczecinie, Kwatera Zasłużonych, nr 44, rząd 2, grób 19. Nagrobek Zygmunta Duczyńskiego. Fot. 26.08.2026, SNW

Zygmunt Duczyński w karykaturze Arkadiusza Gacparskiego

Zygmunt Duczyński na tle portretu autorstwa Michała Moląga, fot. Archiwum Teatru Kana

Grafika autorstwa Dawida Czajkowskiego stworzona w ramach cyklu „ŚWIATŁOCZULI” z okazji 45-lecia Teatru Kana

UPAMIĘTNIENIA:

Ulica Zygmunta Duczyńskiego

25 października 2010 roku ulicy znajdującej się nieopodal siedziby Teatru Kana nadano imię Zygmunta Duczyńskiego.

Szczecin, ul. Zygmunta Duczyńskiego, fot. 17.06.2026, SNW

Łąka Kany przy ul. Z. Duczyńskiego, fot. Archiwum Teatru Kana

Kana z perspektywy Drzewa Miłości, fot. Archiwum Teatru Kana

– w 2026 – „SZCZECIN – LUDZIE KULTURY w naszej pamięci” – wystawa plenerowa w Bramie Głównej Cmentarza Centralnego w Szczecinie oraz e-wystawa. Realizacja projektu: Stowarzyszenie Nasze Wycieczki. Redakcja 31 biogramów oraz cyfrowa rekonstrukcja archiwalnych fotografii: Żaneta Maciejowska i Rafał Witkowski. Finansowanie: z 1,5% podatku przekazanego Stowarzyszeniu Nasze Wycieczki oraz z Małej Dotacji Gminy Miasto Szczecin – Wydziału Kultury. Źródła: Materiały tekstowe oraz archiwalne fotografie pochodzą ze zbiorów instytucji kultury (TEATR KANA, Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie) i archiwum Stowarzyszenia Nasze Wycieczki. Bibliografia: Archiwum Teatru Kana; Głosy czasu. Teatr Kana 25 lat, pod red. Marty Poniatowskiej, Radosława Jaguckiego, Małgorzaty Mostek, Studio 69, Szczecin 2005; Knajpa w Biblii. Z Zygmuntem Duczyńskim rozmawia Marta Poniatowska, „Nowy Nurt” 1996, nr 12; Tyszka, Juliusz: Zygmunt Duczyński i Teatr Kana – „inny świat” szczecińskiego teatru, w: Szczecin teatralny, Część I. Twórcy. Przedstawienia. Festiwale, pod red. Leokadii Kaczyńskiej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2002; „Nietak!t” nr 3/2019; „Pryzmat Literacki” 2024). Wszystkim serdecznie dziękujemy za pomoc w realizacji projektu, szczególnie Marcie i Dariuszowi Mikułom z TEATRU KANA.