Biogram w trakcie opracowywania.

Informacje do biogramu zostały zebrane w ramach projektu „Szczecin – Ludzie Kultury w naszej pamięci” i zostaną przeanalizowane i uzupełnione na stronie najpóźniej do 20 listopada 2026 roku.

Jan Banucha – scenograf teatralny, filmowy i telewizyjny, kostiumograf

DATA i MIEJSCE URODZENIA: 07.05.1934 r., Warszawa

DATA i MIEJSCE ŚMIERCI: 17.07.2008 r., Szczecin

MATKA: ....... 

OJCIEC: ....... 

RODZEŃSTWO: ....... 

ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI: data.......... w ....... 

ŻONA: Nina Grudnik

DZIECI: Katarzyna Banucha 

MIEJSCA ZAMIESZKANIA: Warszawa, Szczecin

DZIECIŃSTWO i NAUKA

Z wykształcenia był artystą malarzem – w 1957 roku ukończył Wydział Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Aby uchronić się przed odbyciem obowiązkowej służby wojskowej, zapisał się dodatkowo na Wydział Scenograficzny tej samej uczelni, co ukształtowało całą jego dalszą drogę zawodową. Na studiach obiecał, że „nigdy nie postawi w teatrze kolumny”. Stąd w klasycznych inscenizacjach (np. w Sofoklesie u Bohdana Cybulskiego) konsekwentnie unikał antycznych kolumn.

Jan Banucha, lata 60. XX wieku

PRACA i AKTYWNOŚĆ

Był jednym z najwybitniejszych scenografów i kostiumografów w historii polskiego teatru, choć sam wolał nazywać siebie skromnie dekoratorem i mawiać, że „robi w usługach”. W programach Teatru Polskiego Adam Opatowicz zapisywał jego udział po prostu jako: „dekoracje i kostiumy”, ale jednocześnie miał żal do recenzentów i krytyków o to, że w recenzjach drobiazgowo analizują reżyserię, aktorstwo czy muzykę, a całkowicie pomijają rolę scenografii. Debiutował samodzielną scenografią do „Aktora” Cypriana Kamila Norwida w reżyserii Teresy Żukowskiej (premiera 20 grudnia 1959 roku w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku). Kolejną pracą był „Nosorożec” Eugène’a Ionesco w reżyserii Zygmunta Hübnera (3 maja 1960 roku), z którym szybko stworzył jeden z najważniejszych duetów twórczych. W ciągu wieloletniej kariery współpracował z wieloma scenami w całej Polsce (m.in. Teatrem Wybrzeże w Gdańsku, Teatrem Powszechnym w Warszawie oraz Starym Teatrem im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie) oraz z uznanymi reżyserami: Andrzejem Wajdą, Aleksandrem Bardinim, Mikołajem Grabowskim czy Andrzejem Kondratiukiem.

Do Szczecina sprowadził go Józef Gruda, zamawiając oprawę do spektaklu „Sonnenbruchowie” według „Niemców” Leona Kruczkowskiego (premiera 12 września 1969 roku). Od tego momentu na stałe związał się ze szczecińskimi scenami: Państwowymi Teatrami Dramatycznymi (1969–1975), a po ich podziale z Teatrem Polskim (1976–1981 oraz jako etatowy scenograf w latach 1992–2004) i Teatrem Współczesnym (1985–1992). Ryszard Major (dyrektor Teatru Współczesnego) oraz Adam Opatowicz (dyrektor Teatru Polskiego) wielokrotnie podkreślali, że Banucha miał ogromny udział w budowaniu jakości i rangi artystycznej obu tych szczecińskich scen. Obok ambitnego repertuaru klasycznego i awangardowego (dzieła Szekspira, Witkacego czy Becketta) zaprojektował również oprawę do komedii „Mayday” (premiera w reż. Stefana Szaciłowskiego odbyła się 22.10.1994 r.), która stała się gigantycznym hitem i była grana przez szczeciński teatr przez ponad ćwierć wieku!. Okazjonalnie projektował także dla Teatru Krypta, Piwnicy przy Krypcie oraz Teatru 13 Muz. Tworzył również scenografie do przedstawień Ryszarda Majora, Macieja Englerta i Adama Opatowicza. Dla gdańskiego Teatru Wybrzeże zaprojektował oprawę m.in. do słynnych spektakli Majora: „Iwony, księżniczki Burgunda” (1977) oraz „Operetki” (1984) Witolda Gombrowicza.

Jan Banucha, około 1993.

Jan Banucha w Wenecji, lata 90. XX wieku. Źródlo: Archiwum Teatru Współczesnego w Szczecinie

Jan Banucha w Wenecji, lata 90. XX wieku. Źródlo: Archiwum Teatru Współczesnego w Szczecinie

Jan Banucha, lata 90. XX wieku. Źródlo: Archiwum Teatru Współczesnego w Szczecinie

Łącznie zaprojektował dekoracje i kostiumy do ponad 600 spektakli. Był wizjonerem wyprzedzającym swoje czasy, autorem nowatorskich koncepcji, które zaskakiwały publiczność. Jego prace wyróżniały się minimalizmem, skrótem, prostotą i operowaniem jednym, wyrazistym elementem pełniącym funkcję zarówno symboliczną, jak i użytkową. Często sięgał po sceniczną czerń – pustą, a zarazem nasyconą światłem. Wykorzystywał surowe, naturalne materiały: surowe drewno, płótno, kamień, a także żwir (wykorzystany w słynnej „Antygonie” granej na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie). W późniejszych latach jego ascetyczny styl zaczął sie zmieniąć – pojawiło się więcej ciepłych barw i fantazji. Projektowane przez niego kostiumy znakomicie charakteryzowały postacie i stanowiły mocne oparcie dla aktorów. W rozmowie z Anną Kękuś-Poks wspominał reakcję publiczności w Opolu na kurtynę wykonaną z blachy aluminiowej o wymiarach 6 na 18 metrów, która rezonowała dźwiękiem i efektownie odbijała światło („Król Edyp” w reż. Bohdana Cybulskiego, premiera 15 września 1979 roku w Teatrze im. Jana Kochanowskiego w Opolu). Franciszek Starowieyski skomentował wówczas ten pomysł słowami: „Fajny dekor żeś zrobił, Jasio”. Dorota Fox w „Encyklopedii Teatru Polskiego” przywołuje przykład słynnej „Zemsty” w reżyserii Hübnera (premiera w Teatrze Powszechnym w Warszawie, 16 listopada 1978 roku). Banucha ubrał aktorów w pełne kostiumy z epoki jedynie do pamiątkowej fotografii, którą widzowie mogli oglądać w foyer. Na scenie bohaterowie pojawiali się w strojach niekompletnych i sfatygowanych, co nadawało granym postaciom autentyczny, ludzki wymiar.

Zaprojektował oprawę scenograficzną i kostiumy do 125 spektakli Teatru Telewizji oraz kostiumy do cenionych dzieł filmowych, m.in. „Lotnej” (1959) i „Samsona” (1961) Andrzeja Wajdy, „Roku pierwszego” (1960) i „Kwietnia” (1961) w reż. Witolda Lesiewicza, „Milczących śladów” (1961) Zbigniewa Kuźmińskiego czy „Domu bez okien” (1962) Stanisława Jędryki.

Począwszy od lat 70., współtworzył ceniony artystyczny triumwirat z reżyserem Ryszardem Majorem i kompozytorem Andrzejem Głowińskim (zrealizowali razem m.in. „Bal w operze” Juliana Tuwima w Teatrze Wybrzeże, „Burzę” Williama Szekspira w Teatrze Powszechnym w Warszawie oraz „Kartotekę” Tadeusza Różewicza w Teatrze im. Stefana Jaracza w Łodzi). Podczas otwarcia poświęconej im wystawy „Trzej przyjaciele z teatru” w gdańskim teatrze w 2010 roku Władysław Zawistowski – dramaturg i wieloletni kierownik Teatru Wybrzeże – wspominał: „Dla mnie obcowanie z teatrem Majora, Banuchy i Głowińskiego to była najpiękniejsza przygoda teatralna. Byli to niezwykli ludzie, niezwykli artyści, ostatnia cyganeria – bohema”.

Pozostawił po sobie bogaty dorobek w postaci tysięcy projektów kostiumów, szkiców, makiet scenograficznych oraz unikalnych dekoracji.

Projekty kostiumów Jana Banuchy do spektaklu „Wariat i zakonnica” Stanisława Ignacego Witkiewicza (reż. Teatr Polski w Szczecinie, 2000 r.) – postać Siostry Anny (Olga Adamska). Źródlo: Archiwum Teatru Polskiego w Szczecinie

Projekty kostiumów Jana Banuchy do spektaklu „Wariat i zakonnica” Stanisława Ignacego Witkiewicza (reż. Teatr Polski w Szczecinie, 2000 r.) – postacie posługaczy: Alfred (Adam Zych), Pafnucy (Zbigniew Filary). Źródło: Archiwum Teatru Polskiego w Szczecinie

Trzy projekty dekoracji autorstwa Jana Banuchy: „Woyzeck” Georga Büchnera (szkic dekoracji, 1991 r.); „Idiota” Fiodora Dostojewskiego (Teatr Polski w Szczecinie, 1988 r.); „Ożenek” Mikołaja Gogola (Teatr Wybrzeże w Gdańsku, 1976 r.). Źródlo: Teatr Polski w Szczecinie

Projekty scenografii i kostiumów Jana Banuchy: Projekt dekoracji do spektaklu „Matka” Stanisława Ignacego Witkiewicza (reż. Ryszard Major, Teatr Współczesny w Szczecinie, 1985 r.); Szkic dekoracji do spektaklu „Damy i huzary” Aleksandra Fredry (Teatr Polski w Szczecinie, 1993 r.); Sześć projektów kostiumów do spektaklu „Matka” (1985 r.) – postacie: Dorna, Jadwiga, Hrabia von Mohl, Leon Węgorzewski, Lucyna Beer oraz Robotnik.  Źródlo: Teatr Polski w Szczecinie

„Szewcy”, S. I. Witkiewicz, premiera 12.12.1981 (dzień przed ogłoszeniem stanu wojennego), Teatr Współczesny w Szczecinie, reż. Witold Skaruch, scenogr. Jan Banucha

„Czekając na Godota”, Samuel Beckett, Teatr Współczesny w Szczecinie, premiera: 25 lutego 1983 r., reżyseria: Stanisław Hebanowski, Ryszard Major, scenografia: Jan Banucha. Obsada: Estragon – Zbigniew Mamont, Vladimir – Michał Lekszycki, Lucky – Mirosław Gawęda, Pozzo – Włodzimierz Kimszal, Chłopiec – Lidia Bartnik. Fot. Jacek Fijałkowski

„Czekając na Godota”, Samuel Beckett, Teatr Współczesny w Szczecinie, premiera: 25 lutego 1983 r., reżyseria: Stanisław Hebanowski, Ryszard Major, scenografia: Jan Banucha. Obsada: Estragon – Zbigniew Mamont, Vladimir – Michał Lekszycki, Lucky – Mirosław Gawęda, Pozzo – Włodzimierz Kimszal, Chłopiec – Lidia Bartnik. Fot. Jacek Fijałkowski

„Matka” S.I.Witkiewicz, reż. Ryszard Major, scen. Jan Banucha. Teatr Współczesny w Szczecinie, premiera 14.06.1985. Scena zbiorowa. Fot. Jacek  Fijałkowski

Scenografia i kostiumy autorstwa Jana Banuchy. Źródlo: Archiwum Teatru Polskiego w Szczecinie

Projekty scenografii i kostiumów i autograf Jana Banuchy: Projekt dekoracji do spektaklu „Dom Bernardy Alba” Federico Garcíi Lorci (Teatr im. Jana Kochanowskiego w Opolu); Trzy projekty kostiumów do spektaklu „Czekając na Godota” Samuela Becketta (1983 r.) – postacie: Lucky (Mirosław Gawęda), Estragon (Zbigniew Mamont) i Pozzo (Włodzimierz Kubat); Projekt dekoracji do spektaklu „Czekając na Godota” (reż. Stanisław Hebanowski, Ryszard Major, Teatr Współczesny w Szczecinie, 1983 r.). Źródlo: Teatr Polski w Szczecinie

NAGRODY:

– 1970 – nagroda za scenografię do „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego w Państwowych Teatrach Dramatycznych na 12. Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu. Jan Banucha ubrał aktorów w kostiumy współczesne, co wówczas było nowatorskie.

– 1974 – nagroda za scenografię do przedstawień „Oskarżyciel publiczny” Fritza Hochwäldera i „Awans” Edwarda Redlińskiego w Państwowych Teatrach Dramatycznych w Szczecinie na 16. Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu

– 1982 – nagroda za scenografię do sztuki „Szewcy” Stanisława Ignacego Witkiewicza w Teatrze Współczesnym w Szczecinie na 24 Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu

– 1983 – nagroda za scenografię do sztuki „Czekając na Godota” Samuela Becketta w Teatrze Współczesnym w Szczecinie na 25. Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu

– 1992 – nagroda Artystyczna Miasta Szczecina

– 1996 – nagroda specjalna „Oko Recenzenta” od szczecińskich dziennikarzy

– 1997 – wyróżnienie za scenografię do przedstawienia „Wieczór Trzech Króli” w reż. Aleksandra Wilkina w Teatrze Polskim w Szczecinie na Festiwalu Szekspirowskim w Gdańsku

Słynął z ogromnej wiedzy humanistycznej i erudycji, będąc przy tym człowiekiem małomównym, którego każde słowo miało swoją wagę. Nie szukał poklasku i niemal nigdy nie wychodził do ukłonów po premierze.

„Serenada” Lanford Wilson, reż. Philip Boehm, scen. Jan Banucha, Teatr Współczesny w Szczecinie, prapremiera: 5 kwietnia 1987. Jan Banucha z kapeluszem nad głową pod reflektorem (z prawej strony kadru). Ryszard Major – dyrektor artystyczny (w centrum kadru). Zdjęcie „rodzinne”. Fot. Jacek Fijałkowski

Jan Banucha, kadr ze zdjęcia „rodzinnego” spektaklu „Serenada” Lanford Wilson, reż. Philip Boehm, scen. Jan Banucha, Teatr Współczesny w Szczecinie, prapremiera: 5 kwietnia 1987. Fot. Jacek Fijałkowski 

„Burza” Williama Shakespeare’a w reżyserii Adama Opatowicza, z premierą 14 sierpnia 2008 roku w Teatrze Polskim w Szczecinie, była ostatnią pracą scenograficzną Jana Banuchy na dużej scenie.

OSTATNIE MIEJSCE SPOCZYNKU: Został pochowany 24 lipca 2008 roku na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie, kwatera 22B, rząd 10, grób 4.

UPAMIĘTNIENIA:

– 2023 – otwarcie Sceny im. Jana Banuchy w wyremontowanym gmachu Teatru Polskiego w Szczecinie.

Jan Banucha w Teatrze Polskim w Szczecine na „ściance” namalowanej przez Jerzego Kukorowskiego. Fot. 24.08.2026, SNW

Portret za szkłem przy Scenie im. Jana Banuchy, w którym odbijają się okna i klatka schodowa budynku przy ul. Swarożyca. Fot. 24.08.2026, SNW

 – 2026 – „SZCZECIN – LUDZIE KULTURY w naszej pamięci” – wystawa plenerowa w Bramie Głównej Cmentarza Centralnego w Szczecinie oraz e-wystawa. Realizacja projektu: Stowarzyszenie Nasze Wycieczki. Redakcja 31 biogramów oraz cyfrowa rekonstrukcja archiwalnych fotografii: Żaneta Maciejowska i Rafał Witkowski. Finansowanie: z 1,5% podatku przekazanego Stowarzyszeniu Nasze Wycieczki oraz z Małej Dotacji Gminy Miasto Szczecin – Wydziału Kultury. Źródła: Materiały tekstowe, archiwalne fotografie oraz aktualne zdjęcia pochodzą ze zbiorów instytucji kultury i archiwum Stowarzyszenia Nasze Wycieczki. Wszystkim serdecznie dziękujemy za pomoc w realizacji projektu.