Helena Kurcyusz z domu Słomińska – architektka, pierwsza powojenna urbanistka Szczecina, malarka oraz współzałożycielka Klubu „13 Muz”. Zasłynęła m.in. odnalezieniem historycznych sarkofagów książąt pomorskich na Zamku Książąt Pomorskich oraz nadaniem nazw dziesiątkom szczecińskich ulic, w tym ulicy Ku Słońcu i alei Bohaterów Warszawy. Fot. Archiwum Państwowe w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

DATA i MIEJSCE URODZENIA: 10.05.1914 r., Sandomierz

DATA i MIEJSCE ŚMIERCI: 21.01.1999 r., Szczecin

MATKA: Teresa z domu Paszkiewicz

OJCIEC:  Zygmunt Słomiński (inżynier, prezydent Warszawy w latach 1927–1934, rozstrzelany przez Niemców w Palmirach w 1943 r.

RODZEŃSTWO: jeden brat – Michał Słomiński (inżynier, po wojnie wyemigrował do Londynu, gdzie wkrótce zmarł)

Helena Kurcyusz na portrecie wykonanym przed 1939 rokiem w warszawskim zakładzie fotograficznym Jana Malarskiego przy ul. Chmielnej 10. Jan Malarski (działający pod tym adresem w latach 1920–1939) był m.in. oficjalnym fotografem artystów scen warszawskich. Fot. Jan Malarski. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

Tylna strona powyższego zdjęcia. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI: w styczniu 1934 r. w Warszawie

MĄŻ: Jerzy Kurcyusz (adwokat, działacz polityczny i konspiracyjny). Ich małżeństwo nie przetrwało i rozpadło się jeszcze przed wybuchem II wojny światowej.

DZIECI: nie miała dzieci

MIEJSCA ZAMIESZKANIA:

– wczesne lata – Sandomierz,

– okres międzywojenny i początek wojny – Warszawa,

– 1942–1945 – jako więźniarka w niemieckich więzieniach i obozach koncentracyjnych: Pawiak (od października 1942 r.), Majdanek (od stycznia 1943 r.), Ravensbrück i Neubrandenburg (do wyzwolenia obozu w maju 1945 r.),

– od późnej wiosny / początku lata 1945 roku – Szczecin; mieszkała w willi przy ul. Wyspiańskiego 7 razem ze swoją kuzynką Marią Niemirowicz-Szczytt, którą spotkała przypadkowo na dworcu w Szczecinie we wrześniu 1945 roku i zaproponowała wspólne zamieszkanie. Maria przybyła do miasta jako wdowa z trójką dzieci – jej mąż, Kazimierz Niemirowicz-Szczytt, został zamordowany w Katyniu w 1940 r. Obecnie w odrestaurowanej willi przy ul. Wyspiańskiego 7 mieści się Klinika Aesthetic Dent.

DZIECIŃSTWO i NAUKA 

Wychowywała się w inteligenckim, patriotycznym domu w Warszawie. Jako córka prezydenta stolicy obracała się w środowisku elit politycznych i kulturalnych. Wybrała ścisłą, lecz artystyczną ścieżkę kształcenia – w 1939 r., tuż przed wybuchem II wojny światowej, ukończyła studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej.

Opis do negatywu tego zdjęcia: Helunia w hełmie, Warszawa - Wola, 21.IX.1939 r. (klisza). Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

OKUPACJA - UWIĘZIENIE - PAMIĘĆ

Podczas obrony Warszawy w 1939 r. niosła pomoc medyczną, a następnie działała w konspiracji (ZWZ-AK pod pseudonimem „Teresa”). W październiku 1942 r. została aresztowana przez gestapo i uwięziona na Pawiaku. Stąd w styczniu 1943 r. przetransportowano ją do Majdanka, gdzie przebywała do kwietnia 1944 r. Następnie została przewieziona do Ravensbrück (numer obozowy 36535), a stamtąd do Neubrandenburga.

Okładka (po lewej) i strona tytułowa (po prawej) trzeciego wydania książki Leona Wanata Za murami Pawiaka z 1962 roku z dedykacją: „Drogiej Pani Helenie Kurcyusz / współtowarzyszce niedoli pawiackiej / na pamiątkę serdecznie dedykuje / Leon Wanat / Łódź, dnia 1 maja 1962 r.”. Zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz).

Helena Kurcyusz przecina wstęgę w Państwowym Muzeum na Majdanku (Lublin, 19?? r.). Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

W latach 1975–1981 była świadkiem w procesie byłych strażników oraz personelu obozu na Majdanku, toczącym się w Düsseldorfie.

SZCZECIN

Po wyzwoleniu obozu w Neubrandenburgu wracała do Polski z grupą koleżanek, które chorowały na tyfus. Późną wiosną / na początku lata 1945 roku przybyły do Szczecina, w którym szukały pomocy lekarskiej. Zatrzymały się w domu przy obecnej ulicy Ku Słońcu. 

Szczecin, budynek przy ul. Ku Słońcu – widok od strony Cmentarza Centralnego. Pierwsze miejsce pobytu Heleny Kurcyusz wraz z koleżankami bezpośrednio po przybyciu do Szczecina. Obecnie pustostan z zamurowanymi oknami. Fot. 11.10.2025 r., zbiory SNW

ARCHITEKTURA i PLANOWANIE PRZESTRZENNE

Szczecin miał być dla niej tylko przystankiem w drodze do Warszawy, ale związała się z nim na zawsze. W lipcu 1945 roku, namówiona przez znajomych ojca, rozpoczęła pracę w zarządzie miasta u boku prezydenta Piotra Zaremby. Jako członkini komisji nazewnictwa nadawała ulicom polskie, poetyckie nazwy (np. Jasne Błonia czy Wiatru od Morza). Szczególną historię ma nazwa dla ulicy Ku Słońcu (dawniej Pasewalker Chaussee), przy której zamieszkała z koleżankami z obozu. Nazwę tę wymyśliła, ponieważ każdego ranka, idąc do centrum, patrzyła na wschód słońca, a wieczorem wracała z widokiem na zachód.

W 1946 roku ministerstwo powierzyło jej zadanie zabezpieczenia lokalnych zabytków. Ratując zrujnowany Zamek Książąt Pomorskich, odkryła pod posadzką historyczne krypty z książęcymi sarkofagami. W tym samym czasie objęła stanowisko naczelniczki Wydziału Urbanistyki w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego. Odpowiadała tam za ochronę zabytkowych układów w ponad 70 miejscowościach całego województwa.

Angażowała się również w edukację – w 1948 roku pomogła założyć Wydział Architektury w szczecińskiej Wyższej Szkole Inżynierskiej, gdzie uczyła studentów. W 1950 roku, po zmianach administracyjnych, przeniesiono ją do Wojewódzkiej Rady Narodowej. Nadal pracowała jako główna urbanistka, decydując o kluczowych inwestycjach w regionie. Z kolei od 1955 roku, jako starszy projektant w Wojewódzkiej Pracowni Urbanistycznej, tworzyła plany zagospodarowania dla wielu pomorskich miast i projektowała budynki użyteczności publicznej.

Helena Kurcyusz była współzałożycielką szczecińskich oddziałów Stowarzyszenia Architektów Polskich oraz Towarzystwa Urbanistów Polskich. Integrowała środowisko architektoniczne i zapraszała do Szczecina na odczyty uznanych architektów i urbanistów z Warszawy. Przyjaźniła się z wieloma architektami, między innymi ze Zbigniewem Abrahamowiczem. Relacja ta uległa jednak ochłodzeniu, gdy zaprojektował on amfiteatr w Parku Kasprowicza – inwestycję, której Helena Kurcyusz była zdecydowanie przeciwna. Na emeryturę przeszła w 1974 roku, ale pozostała żywo zainteresowana sprawami miasta.

Szczecin 1946. Pierwsza praca Heleny Kurcyszowej w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Na odwrocie zdjęcia: Przed rozpoczęciem budowy mego pawilonu wczasowego w Międzyzdrojach dla ZNTK w Poznaniu. 1960 r. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Projekt budynku biblioteki w Choszcznie autorstwa Heleny Kurcyuszowej z 1965 roku. Powstał w okresie, gdy Stanisław Badoń – dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Szczecinie – inicjował rozwój budownictwa bibliotecznego w regionie. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

UMIEJĘTNOŚCI STREZLECKIE  

Helena Kurcyusz, z jednej strony – architektka, wrażliwa poetka, malarka subtelnych akwareli, bez której trudno wyobrazić sobie legendarne „13 Muz”. Z drugiej – kobieta z bronią w ręku, dla której precyzja na strzelnicy była czymś zupełnie naturalnym. Na jej postawę wpływ miały wychowanie w duchu wolności, wojenny hart ducha oraz powracające doświadczenie obowiązku wobec Ojczyzny. Należała do Sekcji Strzelectwa Klubu Sportowego „Ogniwo”, Związku Kombatantów i Byłych Więźniów Obozów Koncentracyjnych.

Szczecin. Strzelnica na Bezrzeczu. Helena Kurcyusz i V Mistrz Polski w pistolecie do sylwetek. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)   

Helena Kurcyusz na strzelnicy, 13 wrzesien 1953. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

Helena Kurcyusz na strzelnicy, 13 wrzesien 1953. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)   

MALARSTWO, RYSUNEK, AKWARELE

Malarstwo towarzyszyło jej przez całe życie, także w Majdanku, gdzie malowała akwarelą pejzaże i portrety, a także rysowała ołówkiem. Z tego okresu pochodzą rysowane ołówkiem trzy główki chłopców – więźniów Majdanka oraz portrecik Swietlany Saczyłowej. W Szczecinie była członkinią Związku Polskich Artystów Plastyków.

Udział w wystawach:

– wystawy plastyków-amatorów – WDK Szczecin

– wystawa plastyków-amatorów – CRZZ Warszawa 1965

– wystawa indywidualna – WDK Szczecin 1970

– wystawa indywidualna „Akwarele Heleny Kurcyuszowej” – Galeria na Mariackiej w Klubie „Kierunki” Stowarzyszenia PAX przy ul. Mariackiej 6/8 w Szczecinie (czerwiec–lipiec 1980 r. otwarta w dni powszednie w godz. 17.00–21.00), na której zaprezentowano prace: – Moje pisklęta | Majdanek | 1943 | ołówek – Swietlana Saczyłowa | Majdanek | 1943 | kopia – Z wiatrem w zawody | Trzebież | 1966 – Cisza | Szczecin | 1967 – Czar jesieni | Szczecin | 1967 – Nad stawem | Tatry | 1967 – W zwierciadle | Tatry | 1967 – Zaduma | Puszcza Bukowa | 1969 – Kapliczka Zbójnicka | Dolina Kościeliska | 1974 – Kościółek | Poronin-Harenda | 1974 – U progu zimy | Puszcza Bukowa | 1974 – Żar jesieni | Szczecin | 1974 – Kwiaty | Szczecin | 1975 – Dróżka leśna | Szczecin | 1976 – Kościółek | Chmiel, Bieszczady | 1976 – Kościółek | Choszów, Bieszczady | 1976 – Kościółek | Lutowiska | 1976 – Kościółek | Michałowice | 1976 – Kościółek | Smolnik, Bieszczady | 1976 – Kościółek | Smolnik, Bieszczady | 1976 – Kwiaty w oknie | Szczecin | 1976 – Płomienny bukiecik | Szczecin | 1976 – Cisza leśna | Puszcza Bukowa | 1977 – Droga leśna | Szczecin | 1977 – Kościółek | Rabka | 1977 – W samo południe | Puszcza Bukowa | 1977 – Kościółek | Grywałd | 1978 – W parku | Szkocja | 1978 – Wiosna w Szczecinie | 1978 – Impresja jesienna | Witnica k. Chojny | 1979 – Kościółek | Witnica k. Chojny | 1979 – O świcie | Stagenhoe, Anglia | 1979 – Uliczka w Witwell | Anglia | 1979 – Żelazowa Wola | 1979

„Moje pisklęta” – taki tytuł Helena Kurcyusz nadała szkicom ołówkiem wykonanym w 1943 r. podczas uwięzienia w obozie na Majdanku. Zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Rysunek Heleny Kurcyusz. Zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Informator wystawy „Akwarele Heleny Kurcyuszowej”, która odbyła się czerwiec-lipiec 1980 r. w Galerii na Mariackiej (Klub „Kierunki” Stowarzyszenia PAX przy ul. Mariackiej 6/8 w Szczecinie). Na okładce znajduje się ręczna notatka autorki o treści: „Najdroższej Zosi[...] z podziękowaniem za cudowne chwile ofiarowane mi tak pięknie – Helena, 12.VII.1980 r.”. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz).

„Trzynasta Muza” szczecińskiej kultury

Nazywana przez Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego „13. muzą”, stała się liderką powojennego życia kulturalnego Szczecina i współtwórczynią Klubu „13 Muz”. 

Helena Kurcyusz – „Trzynasta Muza” szczecińskiej kultury. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

Narada przy lampce wina w Klubie „13 Muz”, 1960 r. Od lewej: Gregolunas – literat, dyr. Krygier, wojewoda Migoń, inż. Helena Kurcyusz – prezes klubu, mgr Baran – redaktor naczelny „Głosu Szczecińskiego” oraz P. Krzyżanowska – kierowniczka klubu. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

Szczecin, spotkanie w Klubie „13 Muz”. Za Janem Papugą siedzi Helena Kurcyusz. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

PRZYGODA Z FILMEM

W Szczecinie, m.in. na Wałach Chrobrego, kręcono film „Rachunek sumienia” w reżyserii Juliana Dziedziny (na podstawie powieści Ryszarda Liskowackiego Dzień siódmy i znowu pierwszy). Helena Kurcyusz brała w nim udział jako statystka. Zachowały się zdjęcia z planu filmowego, na których m.in. stoi na trybunie pośród filmowych dygnitarzy. Jedno z tych zdjęć znajduje się w zbiorach Archiwum Państwowego w Szczecinie. Brak widocznych kamer i ekipy sprawił, że opisano je błędnie jako autentyczne wydarzenie z 1 maja 1946 roku. Co ciekawe, w opisie dodano, że obok Heleny Kurcyusz stoją: radziecki komendant miasta, który urzędował w willi przy ulicy Piotra Skargi (późniejszym Pałacu Biskupim), oraz nieznani z nazwiska porucznik i podpułkownik.

Szczecin, Wały Chrobrego, 1964 rok. Kadr z planu filmu „Rachunek sumienia” w reżyserii Juliana Dziedziny (na podstawie powieści Ryszarda Liskowackiego Dzień siódmy i znowu pierwszy). Helena Kurcyusz w roli statystki – stoi na trybunie pośród filmowych dygnitarzy.

Szczecin, Wały Chrobrego, 1964 rok. Helena Kurcyusz jako statystka na planie filmu „Rachunek sumienia” stoi na trybunie honorowej, mając na sobie żołnierski pas z koalicyjką (rzemieniem noszonym na skos od pasa do ramienia).

Szczecin, Wały Chrobrego, 1964 rok. Helena Kurcyusz na planie filmu „Rachunek sumienia” – wmieszana w tłum, w tym samym płaszczu i chustce, ale już bez żołnierskiego pasa z koalicyjką.

WYCIECZKI

Helena Kurcyusz działała w Komitecie Kultury Fizycznej i Turystyki. Lubiła podróże, z których czerpała ogromną radość – odwiedzane miejsca z pasją opisywała lub malowała. W jej dorobku malarskim obok widoków Szczecina i okolicznej Puszczy Bukowej znalazły się m.in. akwarele przedstawiające malownicze zakątki z Bieszczad (Chmiel, Smolnik, Lutowiska), Tatr i Podhala (Poronin-Harendę, Dolinę Kościeliską, Rabkę, Grywałd), Żelazową Wolę, a także pamiątki z zagranicznych wyjazdów do Szkocji czy Anglii. Przykładem poetyckiego zapisu z tras krajoznawczych jest utwór pt. „Ballada wycieczkowa” (napisany z okazji wycieczki w dniach 16–23 kwietnia 1978 r.), w którym opisuje m.in. Płock, Warszawę, Kazimierz Dolny, Majdanek i Sandomierz.

Fragment wiersza H. Kurcyusz pod tytułem „Ballada wycieczkowa” (16–23 kwietnia 1978 r.), w którym autorka opisuje trasę podróży obejmującą m.in. Płock, Warszawę, Kazimierz Dolny, Majdanek i Sandomierz. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Helena Kurcyusz na wycieczce. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Na odwrocie zdjęcia napis: „Oświadczyny w drodze do Międzyzdrojów”, 1968. Fot. Archiwum Państwowe w Szczecinie

Na odwrocie zdjęcia odręczna dedykacja napisana czarnym atramentem: Niezapomniane zdjęcie w Płocku /-/ Przewodniczący Komitetu Rodzicielskiego Płock 4.V.1962 - [podpis]. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

Szczawnica, pobyt w Sanatorium „Hutnik”. Wycieczka do Wąwozu Homole, 16 października 1977 r. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

DOM przy ul. Wyspiańskiego

Jej dom przy ul. Wyspiańskiego 7 przez dekady stanowił otwarty salon artystyczny integracji środowiska twórczego. 

 Helena Kurcyusz. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)  

Helena Kurcyusz przed swoim domem przy ul. Wyspiańskiego, 1967. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)   

Helena Kurcyusz w swoim domu przy ul. Wyspiańskiego, 19??. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)    

Helena Kurcyusz w swoim domu przy ul. Wyspiańskiego, 19??. Źródło: zbiory Archiwum Państwowego w Szczecinie (Spuścizna Heleny Kurcyusz)

Działalność opozycyjna i inwigilacja przez SB

Po wydarzeniach Czerwca 1976 roku Helena Kurcyusz stawała w obronie bitych i więzionych robotników, podpisując liczne apele oraz listy protestacyjne inicjowane przez KOR i ROPCiO. Jej aktywność spowodowała objęcie jej domu stałym nadzorem przez służby bezpieczeństwa, które w 1978 roku wszczęły sprawę operacyjną o kryptonimie „Szarotka”. Działania SB doprowadziły do wyłączenia jej willi z funkcji punktu spotkań szczecińskiej opozycji, co dodatkowo pogłębiło jej negatywny stosunek do komunistycznego systemu. Z zadowoleniem przyjęła przemiany ustrojowe zapoczątkowane rozmowami Okrągłego Stołu (1989).

ODZNACZENIA: 

W 1998 roku otrzymała tytuł Pioniera Miasta Szczecina. 

OSTATNIE MIEJSCE SPOCZYNKU: Cmentarz Powązkowski w Warszawie (grób rodzinny Słomińskich). Na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie znajduje się jej symboliczny cenotaf.

UPAMIĘTNIENIA:

– 1999 – Zaledwie kilka miesięcy po jej śmierci, 11 października 1999 roku, Rada Miasta Szczecina podjęła Uchwałę Nr XIV/457/99, nadającą imię Heleny Kurcyusz ulicy położonej na terenie osiedla Łękno. Szczecińscy radni – w odpowiedzi na starania przyjaciół i lokalnego środowiska artystycznego – zdecydowali się na niezwykły gest i złamali standardowe procedury, odstępując od wymogu odczekania 10 lat od śmierci patronki. Wybór tego konkretnego łącznika, biegnącego od al. Wojska Polskiego (pomiędzy numerami 117 i 119) do ul. Stanisława Wyspiańskiego (przy numerze 38), nie był przypadkowy: ulica ta prowadzi bezpośrednio do willi przy ul. Wyspiańskiego 7, w której Helena Kurcyusz przez lata mieszkała i prowadziła salon artystyczny.

Szczecin, ulica Heleny Kurcyuszowej, fot. 2020, SNW

Cmentarz Centralny w Szczecinie, symboliczny cenotaf postawiony ku pamięci Heleny Kurcyusz. Fot. 26.08.2026, SNW

Cmentarz Centralny w Szczecinie. Fot. 26.08.2026, SNW

– 2002 – Z inicjatywy Stowarzyszenia Architektów Polskich, przy półkolistym placu przed bramą główną Cmentarza Centralnego w Szczecinie, postawiono cenotaf według projektu Stanisława Latoura. Na niewielkim wzgórzu z kostki granitowej ustawiono surowy, nieociosany kamień, a poniżej umieszczono tablicę z napisem: „Helena Kurcyusz, »Helunia« 1914–1999, żołnierz AK, więzień Majdanka, pierwszy polski architekt - urbanista w powojennym Szczecinie, życie i serce poświęciła temu miastu, spoczywa na Powązkach w Warszawie, ku pamięci kamień ten położyli przyjaciele. A.D. 2002”.

– 2026 – „SZCZECIN – LUDZIE KULTURY w naszej pamięci” – wystawa plenerowa w Bramie Głównej Cmentarza Centralnego w Szczecinie od 25 września do 20 listopada, a od 21 listopada e-wystawa w internecie. Realizacja projektu: Stowarzyszenie Nasze Wycieczki. Redakcja 31 biogramów oraz cyfrowa rekonstrukcja archiwalnych fotografii: Żaneta Maciejowska i Rafał Witkowski. Finansowanie: z 1,5% podatku przekazanego Stowarzyszeniu Nasze Wycieczki oraz z Małej Dotacji Gminy Miasto Szczecin – Wydziału Kultury. Źródła: Materiały tekstowe, archiwalne fotografie oraz aktualne zdjęcia pochodzą ze zbiorów instytucji kultury oraz archiwum Stowarzyszenia Nasze Wycieczki. Wszystkim serdecznie dziękujemy za pomoc w realizacji projektu.