Piskorski Czesław (1915–1987)
Biogram w trakcie opracowywania
Czesław Piskorski – pionier Szczecina, krajoznawca i dydaktyk, autor publikacji o Pomorzu Zachodnim, fot. 18.01.1975 r. Źródło: Zbiory Specjalne Książnicy Pomorskiej w Szczecinie
DATA i MIEJSCE URODZENIA: 27.02.1915 r., Poznań
DATA i MIEJSCE ŚMIERCI: 06.05.1987 r., Szczecin
MATKA: Konstancja z domu Kmiecińska, nie pracowała zawodowo.
OJCIEC: Stanisław przed pierwszą wojną światową służył w wojsku w Legnicy. Później pracował jako kołodziej, wytwarzał i naprawiał drewniane koła oraz całe wozy, bryczki i sanie.
RODZEŃSTWO: 1 brat, Bogusław
1 ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI: w sobotę 10 sierpnia 1946 roku w kościele w Starym Bojanowie, powiat Kościan, województwo wielkopolskie
ŻONA: Urszula, Barbara Janke (1921-1974), autorka wielu artykułów turystyczno-krajoznawczych
DZIECI: Mieli pięcioro dzieci: dwóch synów Krzysztofa i Jana Marię oraz trzy córki Kingę, Katarzynę i najmłodszą Małgorzatę (Małgorzata Nieradka)
2 ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI: po 1974
ŻONA: Zofia Bąkowska, po 1987 roku, po śmierci męża, Zofia wraz z synem przeniosła się do Poznania.
DZIECI: syn Justyn
MIEJSCE ZAMIESZKANIA: Poznań, ulica Strumykowa (obecnie Sikorskiego), od 17 sierpnia 1945 roku Szczecin, ul. Mazurska 21/11 (tablica na budynku). U Piskorskiego w mieszkaniu znajdowało się obszerne archiwum. W segregowaniu notatek pomagały mu dzieci, wkładając do teczek podzielonych na gminy kartki, na których zapisywał na bieżąco informacje o tym, co zobaczył lub o czym pomyślał.
ŻYCIE / PRACA / AKTYWNOŚĆ:
DZIECIŃSTWO
Czesław Piskorski od najmłodszych lat dorastał w atmosferze silnie przesiąkniętej endecką ideą powrotu na dawne ziemie słowiańskie i oparcia granic Polski o Odrę i Bałtyk. Koncepcja ta, rodząca się na przełomie XIX i XX wieku, uformowała się ostatecznie podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku. Wychowując się w Poznaniu, młody Czesław naturalnie chłonął te idee, które w jego domu rodzinnym mieszały się z żywymi relacjami bliskich. Wielu Wielkopolan odbywało bowiem służbę wojskową w armii pruskiej – ojciec Piskorskiego służył w Legnicy, a w późniejszych latach ważnym źródłem wspomnień stał się także teść, który stacjonował w Kołobrzegu. Piskorski wielokrotnie słuchał opowieści o miastach leżących na północ i zachód od Poznania, co mocno ukształtowało jego późniejszą pasję krajoznawczą i wiarę, że włączenie tych ziem w granice Polski jest tylko kwestią czasu.
NAUKA
Ukończył szkołę powszechną. W gimnazjum należał do koła krajoznawczego. Pierwszy rok akademicki (1934 -1935) uczył się na Wydziale Prawa i Ekonomii Uniwersytetu Poznańskiego im. Adama Mickiewicza, po czym przeniósł się do Wyższej Szkoły Handlowej w Poznaniu, którą ukończył w 1937 roku. Specjalizował się w geografii gospodarczej, pracę dyplomową obronił u profesora Floriana Barcińskiego i otrzymał Dyplom Nauk Handlowych ze stopniem dobrym. Z wykształcenia był ekonomistą, ale sam siebie określał “jestem krajoznawcą”. W czasie studiów działał w stowarzyszeniach o profilu patriotycznym i narodowym, które miały w swych założeniach krzewienie idei powrotu Polski nad Odrę i Bałtyk oraz budowanie morskiej potęgi kraju.
PRACA
Po ukończeniu studiów pracował w Poznaniu jako dziennikarz „Kuriera Poznańskiego”, głównego organu prasowego Narodowej Demokracji (endecji) w zachodniej Polsce. W tym czasie publikował również w młodzieżowym piśmie "Orlęta".
Wizualnym dowodem na silną pozycję młodego Piskorskiego w poznańskich strukturach narodowych jest fotografia z 1938 roku. Jako zaledwie 23-latek reprezentował on elitarny i wpływowy „Kurier Poznański” na oficjalnym zebraniu. Zdjęcie to, ukazujące salę pełną eleganckich, starszych działaczy w ciemnych garniturach, doskonale oddaje klimat przedwojennych narad prasowo-politycznych, gdzie nad długim stołem konferencyjnym unosił się dym tytoniowy, a w tle nie mogło zabraknąć symboli religijnych. Źródło: Zbiory Specjalne Książnicy Pomorskiej w Szczecinie
II WOJNA ŚWIATOWA
Po wybuchu II wojny światowej młodzieńcze fascynacje Piskorskiego zyskały wymiar realnej walki. Gdy 12 września 1939 roku Niemcy wkroczyli do Poznania, zaangażował się w ruch oporu. Działał w konspiracyjnej organizacji narodowo-demokratycznej „Ojczyzna”, kierowanej w Wielkopolsce przez ks. Józefa Prądzyńskiego, oraz redagował podziemne pismo „Polska”. W tym samym czasie podziemie narodowe opracowywało tajne memoriały dotyczące powojennego ładu, w których – powołując się na tradycję piastowską – konsekwentnie domagano się przyznania Polsce całego Pomorza Szczecińskiego.
8 stycznia 1942 roku Piskorski został aresztowany przez gestapo. Najpierw był więźniem Fortu VII Poznań, potem został przewieziony do twierdzy Spielberg koło Brna, do więzienia w Wiedniu, aż trafił do obozów koncentracyjnych Mauthausen i Gusen (w Austrii koło Linzu). Tam, w nieludzkich warunkach, tysiące więźniów zmuszano do niewolniczej pracy w kamieniołomach dostarczających budulec m.in. na Stadion Zwycięstwa w Monachium. Mimo to Piskorski nie zaprzestał działalności: wszedł w skład konspiracyjnej Rady Obozowej w Gusen, a także uczył współwięźniów historii i języka polskiego. W obozie poznał Leona Królaka (1911–1973), przedwojennego wpływowego działacza harcerskiego, z którym zaczął snuć plany na przyszłość. Chcąc jak najszybciej odrobić wojenne straty w polskiej kulturze, postanowili otworzyć na Ziemiach Odzyskanych oficynę wydawniczą, która masowo publikowałaby polskie książki. Choć Królak myślał o Wrocławiu, Piskorski przekonał go do Szczecina. W obozie poznali innych więźniów, którzy chcieli po wojnie uczestniczyć w ich pomyśle. Gdy 5 maja 1945 roku obóz wyzwoliły wojska amerykańskie, Piskorski przez krótki czas działał w kierownictwie Ośrodka Polskiego w Linzu, po czym pierwszym dostępnym transportem ruszył w drogę powrotną do Polski. Udał się najpierw do Poznania, aby zorganizować polskie czcionki drukarskie.
SZCZECIN po 17 sierpnia 1945
Czesław Piskorski przyjechał do Szczecina 17 sierpnia 1945 roku w wieku 30 lat. Leon Królak czekał na niego z doskonałą wiadomością – już 16 lipca otrzymał oficjalne rządowe zezwolenie na uruchomienie pierwszej polskiej oficyny wydawniczej w tym mieście. Przyjęła ona nazwę Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa Byłych Więźniów Politycznych „Polskie Pismo i Książka”. Wspólnie z grupą rodaków, z których wielu przed wojną pracowało w branży wydawniczej, odgruzowali i wyremontowali zniszczony, przedwojenny zakład papierniczy mieszczący się w oficynie przy alei Wojska Polskiego. Wybrana lokalizacja była znakomita – znajdowała się w samym centrum, a jednocześnie na uboczu, z wygodnym dostępem zarówno od strony alei Wojska Polskiego, jak i ulic Jagiellońskiej oraz Bogusława.
Współcześnie wewnątrz tej oficyny stoją dwa budynki (nr 39 i 41), a źródła historyczne podają rozbieżne informacje co do numeru siedziby spółdzielni. W „Jantarowych Szlakach” (nr 4–5 z 1976 r., s. 24) W. Lipniacki i C. Piskorski wskazują na numer 39, z kolei w numerze 3 z 1988 roku (s. 59) B. Konarski wspomina, że pierwsza szczecińska oficyna działała pod numerem 41.
5 września 1945 roku ukazał się pod redakcją Piskorskiego pierwszy numer tygodnika gospodarczego i społeczno-kulturalnego „Pionier Szczeciński”. Kolejne wydania wyszły 15 i 18 września, po czym lokalny Urząd Informacji i Propagandy – bez podania jakichkolwiek przyczyn – wycofał zezwolenie na dalsze wydawanie pisma. W czerwcu 1946 roku wznowiono druk, ale już pod zmienionym tytułem – „Szczecin – tygodnik miasta morskiego”. Ten społeczno-kulturalny periodyk, skupiający pierwsze szczecińskie środowisko literackie i naukowe, wydawano do 1948 roku, po czym zmieniono jego nazwę na „Wybrzeże”.
Na przełomie 1945 i 1946 roku w strukturach Spółdzielni „Polskie Pismo i Książka” działały już: drukarnia, agencja reklamowa, introligatornia, wytwórnia opakowań oraz pion wydawniczy pod kierownictwem Piskorskiego. Z czasem ofertę rozszerzono o usługi akcydensowe dla ludności oraz wyrób stempli, a także sieć własnych księgarń. Sprzedawano w nich w powszechnie dostępnych cenach książki, podręczniki, przewodniki, mapy, pocztówki, kalendarzyki i gry planszowe.
Równolegle z pracą w spółdzielni „Polskie Pismo i Książka” (PPiK) kierował szczecińskim oddziałem Zachodniej Agencji Prasowej (w latach 1945–1947), a co tydzień wygłaszał w szczecińskiej rozgłośni Polskiego Radia półgodzinne audycje „Szczecin mówi” – poświęcone dawnej i współczesnej historii Szczecina oraz Pomorza Zachodniego. Od 1945 roku oprowadzał wycieczki po Szczecinie, a 13 października 1946 roku zorganizował pierwszą wycieczkę po porcie. W latach 1948–1949 działał w Wydawnictwie Zachodnim i Morskim, a następnie przez rok w Morskiej Agencji Prasowej. Wspólnie z ówczesnym prezydentem Szczecina Piotrem Zarembą napisał broszurę „Polski Szczecin”. Wkrótce potem wydał „Zabytki piastowskiego Szczecina”, a w 1948 roku nakładem „Czytelnika” ukazał się jego pierwszy, obszerny przewodnik „Szczecin i Dolne Przyodrze”.
Przewodnik „Szczecin i Dolne Przyodrze”, 1948 r., w zbiorach archiwum SNW
SZCZECIN po 20 stycznia 1949
Piskorski był oczarowany historią, urokami krajoznawczymi i turystycznymi Szczecina oraz jego okolic. Odkrywanie, a następnie opisywanie tych walorów stanowiło dla niego czystą przyjemność. W więzieniach i obozach koncentracyjnych marzył o takim życiu – to właśnie te pragnienia dawały mu siłę, by przetrwać niewolę.
Jednak zbliżał się czas, kiedy początkowy entuzjazm tworzenia wszystkiego od nowa, radość i szczere przyjaźnie zderzyły się z szarą rzeczywistością. Na skutek narastających problemów finansowych oraz nacisków politycznych ze strony władz komunistycznych, 20 stycznia 1949 roku ukazał się ostatni, podwójny numer pisma (nr 1/2 / rok 4). Rządowy plan 3-letni (1947–1949) zakładał likwidację samodzielności ekonomicznej obywateli, przez co niezależne spółdzielnie musiały zakończyć swoją działalność. W 1950 roku nastąpiła ostateczna likwidacja spółdzielni „Polskie Pismo i Książka”, a dokładnie zmiana jej struktur – została ona przejęta przez nowo powstały „Dom Książki”, który na następne dziesięciolecia stał się państwowym monopolistą w handlu i dystrybucji literatury.
Skalin, wycieczka dziennikarzy, fot. 24 wrzesień 1947, źródło: Zbiory Specjalne Książnicy Pomorskiej w Szczecinie
Po likwidacji PPiK Czesław Piskorski przez pięć lat pracował w Zarządzie Okręgu Ligi Morskiej oraz w Centralnym Zarządzie Rybołówstwa Morskiego. Równolegle nawiązał szeroką współpracę z prasą ogólnopolską i regionalną. Dalej popularyzował piękno Pomorza Zachodniego, publikując artykuły w kilkunastu czasopismach m.in: „Morzu”, „Przeglądzie Zachodnim”, „Głosie Szczecińskim”, „Kurierze Szczecińskim”, „Morskim Przeglądzie Gospodarczym” i „Jantarowych Szlakach”. Równolegle z pracą zawodową udzielał się społecznie w Polskim Związku Zachodnim, gdzie zasiadał w prezydium okręgu szczecińskiego, oraz w Towarzystwie Przyjaciół Szkół Wyższych w Szczecinie, w którym pełnił funkcję sekretarza.
Powstanie PTTK i rozwój struktur turystycznych (Lata 50.)
23 sierpnia 1946 roku Czesław Piskorski wziął udział w pierwszym zebraniu organizacyjnym Zarządu Oddziału Szczecińskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), które po zjednoczeniu w grudniu 1950 roku z Polskim Towarzystwem Tatrzańskim (PTT) zmieniło nazwę na Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK). Pierwszym prezesem PTK został inż. Stanisław Twardo. Piskorski był współzałożycielem i wiceprezesem szczecińskiego oddziału oraz członkiem Zarządu Głównego PTK. Prężnie działał w strukturach PTK, rozwijając współpracę z innymi działaczami oraz urzędnikami pasjonującymi się krajoznawstwem. Wyznaczał zasadnicze kierunki działań towarzystwa, osobiście zabiegając u władz o poparcie dla kolejnych inicjatyw oraz skutecznie pozyskując niezbędne fundusze. We współpracy z Adolfem Przygodzkim (od 1951 roku dyrektorem ds. turystyki w szczecińskim „Orbisie”), Bolesławem Czwójdzińskim oraz innymi pionierami turystyki i krajoznawstwa na Pomorzu Zachodnim, dążył do powstania na Ziemiach Odzyskanych bazy turystycznej. Jako pierwszy powstał Dom Turysty w Szczecinie (przy placu Batorego 2), ośrodek w Morzyczynie oraz schroniska w Międzyzdrojach i Dziwnowie. We współpracy z Zarządem Głównym Towarzystwa oraz z Mieczysławem Orłowiczem z Biura Turystyki Ministerstwa Komunikacji organizuje objazdy po Ziemiach Zachodnich i Północnych. Do tych ekspedycji dołączają działacze krajoznawczy z całego kraju oraz dziennikarze i fotograficy, tacy jak prof. Jan Bułhak, mgr Tadeusz Dohnalik, mgr Bonifacy Gajdzik czy Kazimierz Komorowski.
W 1955 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie powołało go na stanowisko przewodniczącego powstającego wówczas Wojewódzkiego Komitetu Turystyki. Gdy w kolejnych latach turystykę formalnie połączono ze strukturami sportowymi, został wiceprzewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki. Piastując te funkcje, dbał o odpowiednie zagospodarowanie turystyczne województwa szczecińskiego oraz ochronę jego walorów krajobrazowych i wypoczynkowych. Spośród zabytków architektury najwyżej cenił te w Stargardzie Szczecińskim oraz basztę w Chojnie, w dziedzinie przyrody jego serce skradła Puszczę Bukowa, natomiast w samym Szczecinie za najcenniejsze uważał Zamek Książąt Pomorskich i Wały Chrobrego.
Zmiany instytucjonalne i praca w Totalizatorze Sportowym (Lata 60.)
W 1960 roku, po kolejnej reformie administracyjnej, powołano Główny Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki. W jego szczecińskim oddziale Czesław Piskorski objął funkcję zastępcy przewodniczącego do spraw turystyki. Na początku lat 60. mocno zaangażował się w powstanie i działalność szczecińskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych.
Od 1966 roku został kierownikiem szczecińskiego oddziału Totalizatora Sportowego. W 1967 roku podjął pracę w szczecińskiej pracowni Zakładu Zagospodarowania Turystycznego (GKKFiT). W tym samym okresie postanowił uzupełnić swoje wykształcenie wyższe. Praca w zakładzie badawczym zaowocowała otwarciem przewodu doktorskiego. 1 kwietnia 1969 roku Piskorski z sukcesem obronił pracę doktorską na Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie pod tytułem: „Turystyka w województwie szczecińskim. Tradycje wczasowo-wypoczynkowe Dolnego Przyodrza, powojenny rozwój turystyki oraz wnioski wynikające z porównania okresu do 1945 roku i XX-lecia 1945–1965”. Od tego czasu przed nazwiskiem wpisywał skrót dr.
Instytut Turystyki, edukacja kadr i zasłużona emerytura
Na początku lat 70. szczecińską pracownię, w której był zatrudniony, przekształcono w oddział Instytutu Turystyki, a w 1975 roku Piskorski awansował na stanowisko kierownika tej pracowni. Zasiadał również w Radzie Naukowej Wolińskiego Parku Narodowego oraz Ogrodu Dendrologicznego w Przelewicach. Równolegle z pracą naukowo-badawczą z wielkim zaangażowaniem szkolił nowe pokolenia przewodników turystycznych. Prowadził zajęcia w szkołach i regularnie występował w radiu, a w późniejszych latach stał się także częstym gościem programów telewizyjnych. Angażował się również w życie religijne – działał w zarządzie Szczecińskiego Klubu Katolików oraz w Kole Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Czesław Piskorski i uczestnicy Kongresu Krajoznawczego PTTK, który odbył się 11-13 kwietnia 1980 roku w Płocku, źródło: Zbiory Specjalne Książnicy Pomorskiej w Szczecinie
W szczecińskim Instytucie Turystyki pracował nieprzerwanie aż do 1981 roku, kiedy to oficjalnie przeszedł na emeryturę. Jednak nadal udzielał się zawodowo. Nie zaprzestał również działalności pisarskiej. Do końca swoich dni pisał artykuły, przewodniki, pamiętniki i wspomnienia. Niektóre pozycje wydawał pod pseudonimem, albo w ogóle ich nie podpisywał.
DOROBEK
1948–1980 – publikacje Czesława Piskorskiego w zbiorach SNW
W dorobku publicystycznym Czesława Piskorskiego znajduje się ponad 1000 artykułów oraz około 50 książek i przewodników, wydawanych w kilkutysięcznych, a czasem kilkudziesięciotysięcznych nakładach. Całą bazę wiedzy turystycznej zbudował zupełnie od zera, oswajając nowych mieszkańców z miejscem dla nich obcym emocjonalnie i kulturowo. Jako pionier, nieraz w skrajnie trudnych i niebezpiecznych warunkach, pokonywał wiele kilometrów, by odwiedzić i szczegółowo opisać kilkaset miast, miasteczek oraz wsi – nie tylko na obszarze województwa szczecińskiego, ale także ówczesnych województw: koszalińskiego, słupskiego, pilskiego i gorzowskiego. Okolice te przemierzał najróżniejszymi środkami lokomocji: autobusami, pociągami, rowerem, kajakiem, a czasem transportem przydzielanym przez lokalne władze. Samodzielnie wyznaczał i opisywał nowe szlaki turystyczne, a napotkane zabytki dokumentował własnoręcznymi rysunkami, które wykorzystywał później w swoich przewodnikach.
Aby w pełni wyobrazić sobie realia tamtych czasów, warto przeczytać dyskusję „Polski Dziki Zachód”, w której Barbara Polak rozmawia ze Stanisławem Jankowiakiem, Czesławem Osękowskim i Włodzimierzem Suleją.
Piskorski znalazł się w odpowiednim miejscu i czasie. W 1945 roku w Szczecinie, na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych, jego poglądy i cechy charakteru pozwoliły mu swobodnie przejść przez ten niezwykle skomplikowany okres. Choć według dostępnych źródeł Piskorski nie należał do partii, od komunistycznych władz zawsze dostawał zielone światło na wydawanie swoich książek. Decydowała o tym jego żelazna konsekwencja, skrupulatność, pracowitość oraz unikanie konfliktów. Posiadał niezwykły dar przekonywania, uwielbiał mówić i nauczać, a koledzy krajoznawcy zawsze opisywali go w samych superlatywach.
Pod koniec życia, gdy polska historiografia zaczynała powoli i ostrożnie dopuszczać do głosu bardziej obiektywne fakty, Piskorski nie potrafił – i przede wszystkim nie chciał – ich przyjąć. Gdyby uznał, że historia Szczecina była wielokulturowa, a niemiecki wkład w rozwój miasta fundamentalny, musiałby zakwestionować sens całego swojego życia i swojej pionierskiej misji.
Fragment propagandowego tekstu z przewodnika Czesława Piskorskiego Szczecin i okolice. Przewodnik z 1977 roku. Autorem rozdziału "Szczecin w dziejach ziem polskich" (str. 22) jest doc. dr hab. Bogdan Dopierała, który w odróżnieniu od Piskorskiego po latach przeanalizował własną rolę w budowaniu powojennej narracji i miał odwagę przyznać się, że nie wszystko o czym pisał było zgodne z prawdą.
Zobacz również: 1948–1980 – publikacje Czesława Piskorskiego w zbiorach SNW
OSTATNIE MIEJSCE SPOCZYNKU:
Zmarł 6 maja 1987 roku. Został pochowany na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie (kwatera 60a).
UPAMIĘTNIENIA:
Ulica: W Szczecinie poświęcono mu jedną z ulic.
Tablica pamiątkowa: Na ścianie kamienicy, w której mieszkał, wisi pamiątkowa tablica.
Szkoła Podstawowa nr 66: Jego imię nadano dawnej Szkole Podstawowej nr 66 w Szczecinie. Choć placówka już nie istnieje z powodu reorganizacji, przed wejściem do budynku wciąż znajduje się głaz z czarną, granitową tablicą przypominającą o dawnym patronie.
Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 2: Imię Czesława Piskorskiego nosi obecnie Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 2 przy ulicy Jagiellońskiej 65 w Szczecinie.
Obelisk w Lubinie: Pamięć o jego zasługach wykracza daleko poza stolicę Pomorza Zachodniego – w 1989 roku Zarząd PTTK w Międzyzdrojach postawił w Lubinie (tuż obok historycznego głazu Quistorpów) granitowy obelisk z tablicą upamiętniającą jego postać.
Szlak turystyczny: Jego imieniem nazwano oznaczony kolorem czerwonym Szlak Nadmorski, biegnący ze Świnoujścia do Trzebiatowa.
Piskorski w niemieckiej historii Szczecina widział jedynie „historyczny epizod”, robił wszystko, by ją wymazać i wybudować wyłącznie „piastowską” tożsamość. Tymczasem w 1989 roku Zarząd PTTK w Międzyzdrojach uczcił jego pamięć, umieszczając tablicę na obelisku w Lubinie – tuż obok historycznego głazu upamiętniającego Quistorpów – niemieckich przedsiębiorców i filantropów, który budowali przed IIWŚ nowoczesny Szczecin i ufundowali m.in. Jasne Błonia czy Park Kasprowicza. Dziś znajdują się obok siebie, łącząc skomplikowane losy wielokulturowego Pomorza. fot. 18.02.2007, SNW
„Szczecin – Ludzie i Miasto – wiek XIX, XX i XXI” to projekt Stowarzyszenia Nasze Wycieczki realizowany od 2005 roku. Prezentowane teksty mają charakter otwarty – ewentualne wielokropki oznaczają miejsca, które będą uzupełniane w toku dalszych prac.
„LUDZIE KULTURY w naszej pamięci” (2026) to projekt wystawy plenerowej i e-wystawy, obejmujący 30 biogramów opracowanych przez Żanetę Maciejowską i Rafała Witkowskiego (redakcja oraz cyfrowa rekonstrukcja w celu wydobycia walorów historycznych archiwalnych fotografii).